Gần hai thập niên kể từ khi điều chỉnh địa giới hành chính năm 2008, Hà Nội đã sở hữu không gian phát triển rộng lớn bậc nhất khu vực. Quỹ đất gia tăng tạo điều kiện cho hàng loạt khu đô thị mới, khu công nghiệp và các tuyến giao thông hướng tâm, vành đai hình thành nhanh chóng. Tuy nhiên, khi quá trình đô thị hóa bước sang giai đoạn mới, mô hình phát triển theo chiều ngang đang bộc lộ nhiều bất cập, đòi hỏi một chiến lược khác bền vững hơn.
Mở rộng không gian: Lợi thế ban đầu và giới hạn hiện hữu
Việc mở rộng địa giới từng giúp Thủ đô giảm áp lực dân số khu vực nội đô cũ, đồng thời thu hút nguồn lực đầu tư mạnh mẽ. Nhiều dự án nhà ở, khu đô thị vệ tinh ra đời, tạo diện mạo mới cho thành phố. Trong giai đoạn đầu, đây được xem là giải pháp hợp lý để đáp ứng tốc độ gia tăng dân số và nhu cầu phát triển kinh tế.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy tốc độ phát triển không gian nhiều thời điểm vượt trước khả năng đáp ứng của hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Không ít khu vực thiếu trường học, bệnh viện, không gian công cộng tương xứng với quy mô dân cư. Người dân phải di chuyển quãng đường dài mỗi ngày để làm việc hoặc tiếp cận dịch vụ thiết yếu, kéo theo áp lực giao thông ngày càng lớn.
Bên cạnh đó, đô thị phát triển dàn trải làm gia tăng chi phí đầu tư và duy tu hệ thống điện, nước, giao thông, xử lý rác thải. Khi mật độ dân cư không đủ cao, việc vận hành hệ thống vận tải công cộng khối lượng lớn cũng gặp khó khăn về hiệu quả tài chính. Điều này khiến ngân sách đô thị chịu áp lực trong dài hạn.
Ở góc độ tài nguyên, đất đai – nguồn lực hữu hạn – đang bị khai thác theo hướng chưa tối ưu. Tình trạng phát triển nhà thấp tầng mật độ thấp tại nhiều khu vực ven đô chiếm dụng diện tích lớn nhưng giá trị khai thác chưa cao. Không gian xanh và mặt nước bị chia cắt, làm suy giảm khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và gia tăng nguy cơ ngập úng cục bộ.
Tác động đến chất lượng sống và năng suất đô thị
Sự phân tán chức năng giữa khu ở, khu làm việc và khu dịch vụ khiến thời gian di chuyển trở thành “chi phí vô hình” đối với cả người dân lẫn nền kinh tế. Khi phần lớn quỹ thời gian bị tiêu tốn trên đường, chất lượng sống và năng suất lao động đều bị ảnh hưởng.
Mặt khác, phát triển thiếu tập trung cũng làm giảm khả năng hình thành các trung tâm đô thị có bản sắc rõ nét. Nhiều khu vực mới chủ yếu đóng vai trò “đô thị ngủ”, thiếu điểm nhấn kiến trúc, không gian công cộng chất lượng cao và hoạt động kinh tế sôi động. Điều này hạn chế khả năng thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao và nhà đầu tư chiến lược.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Hùng Võ, đất đai không chỉ là tư liệu sản xuất mà còn là nền tảng của phát triển bền vững. Nếu tiếp tục mở rộng theo chiều ngang, chi phí xã hội sẽ gia tăng trong khi giá trị đất chưa được khai thác hiệu quả. Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc thiếu đất, mà ở cách tổ chức và sử dụng nguồn lực này.
Đô thị nén: Hướng đi chiến lược cho giai đoạn mới
Trong bối cảnh đó, mô hình đô thị nén được nhiều chuyên gia xem là lựa chọn phù hợp. Khác với quan niệm đơn giản về việc xây nhiều nhà cao tầng, đô thị nén là sự kết hợp giữa mật độ dân cư hợp lý, hệ thống giao thông công cộng hiệu quả và hạ tầng đồng bộ.
Các khu vực quanh nhà ga metro hoặc các trục vận tải công cộng khối lượng lớn có thể trở thành trung tâm tập trung dân cư, việc làm và dịch vụ. Khi người dân có thể sinh sống, làm việc và giải trí trong phạm vi ngắn, nhu cầu sử dụng phương tiện cá nhân giảm xuống, qua đó góp phần cải thiện môi trường và chất lượng không khí.
Tiến sĩ, kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm cho rằng, việc tăng mật độ xây dựng chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm hạ tầng giao thông, trường học và không gian xanh đầy đủ. Nếu thiếu sự đồng bộ, mật độ cao có thể tạo thêm áp lực mới thay vì giải quyết vấn đề.
Ở góc độ kinh tế, Tiến sĩ Trần Đình Thiên nhấn mạnh rằng các thành phố muốn cạnh tranh trong kỷ nguyên kinh tế tri thức cần không gian đủ “dày” để hình thành hệ sinh thái sáng tạo. Khi doanh nghiệp, viện nghiên cứu và nguồn nhân lực chất lượng cao tập trung gần nhau, hiệu ứng lan tỏa sẽ mạnh mẽ hơn so với mô hình phân tán.
Điều kiện để chuyển đổi thành công
Việc chuyển từ phát triển trải rộng sang đô thị nén không thể thực hiện trong thời gian ngắn. Thành phố cần rà soát lại quy hoạch phân khu, xác định rõ các khu vực ưu tiên phát triển mật độ cao, đặc biệt dọc các tuyến đường sắt đô thị.
Cùng với đó là cơ chế tài chính đất đai minh bạch, cho phép tái đầu tư giá trị gia tăng từ đất vào hạ tầng công cộng. Kiểm soát phát triển nhà thấp tầng tự phát, ứng dụng công nghệ số trong quản lý quy hoạch và xây dựng cũng là những yếu tố then chốt.
Quan trọng hơn cả là thay đổi tư duy quản trị. Đô thị nén không chỉ là giải pháp về kiến trúc hay xây dựng, mà là chiến lược dài hạn gắn với giao thông, nhà ở, tài chính và môi trường. Khi được triển khai bài bản, mô hình này có thể giúp Hà Nội tối ưu nguồn lực đất đai, nâng cao chất lượng sống và gia tăng sức cạnh tranh trong khu vực.
Trong bối cảnh nguồn lực ngày càng hữu hạn và áp lực đô thị hóa không ngừng gia tăng, lựa chọn phát triển theo chiều cao và chiều sâu giá trị có thể trở thành bước ngoặt quan trọng. Đó không chỉ là câu chuyện quy hoạch, mà là định hướng cho tương lai của Thủ đô trong kỷ nguyên mới.
